Stapelmuren

Het beginsel onderhoud

De techniek van het bouwen van stapelmuren wordt al generaties lang doorgegeven: de juiste stenen kiezen, ze in elkaar passen, ze vastzetten met kleine stukken rots, en dan laag na laag omhoog, elk met een dikte en hoogte die door jarenlange ervaring worden bepaald. Maar het geheim waardoor ze echt eeuwig kunnen blijven bestaan, is het onderhoud. 

Een muur bouwen is een belofte: om hem gade te slaan, te repareren, om er voor altijd voor te zorgen. Je gaat terug, je controleert, je repareert een gevallen steen, je verwijdert klimop of mossen die te overwoekerend zijn, maar je laat ook planten groeien, kostbare vrienden voor de vele kleine dieren die een schuilplaats vinden in de spleten tussen de stenen. Het is het verhaal van een constante, voortdurende relatie. Het is een liefde die niet gebaseerd is op heroïsche gebaren, maar op de dagelijkse aandacht van de mensen die in de bergen werken en leven.

Wandelen tussen de stapelmuren, ze fotograferen, ze zelfs maar opmerken, is een manier om dit verhaal binnen te gaan. Een manier om te zeggen: ja, ik ben er ook, ik draag zorg voor dit land, waar schoonheid en hard werken, moed en verantwoordelijkheid hand in hand gaan.

De pastini

“Ze noemen het heroïsche landbouw, maar wij zijn geen helden, wij zijn boeren. En een boer weet dat je horizontale grond nodig hebt om te kunnen telen. Hier zijn alleen maar puntige bergen, dus we dachten: laten we een gigantische trap aanleggen en op elke trede wijnstokken en tomaten, en appelbomen en aardappelen planten... hiervoor hoef je geen held te zijn, je moet alleen je handen uit de mouwen te steken”, grappen de grootouders, terwijl ze vertellen over het harde werk dat kilometers en kilometers terrassen op de steile Alpenhellingen heeft opgeleverd. Elk van de terrassen wordt ondersteund door stapelmuren, containers van aarde en geheugen, veranderend in de tijd maar geschikt om een landschap dat met hard werken en respect is gebouwd in evenwicht te houden. En van een afstand zien ze er echt uit als reuzentrappen, golvend in de schaduw van de ochtendnevel, weelderig met planten en fruit.

De Val di Cembra is met zijn meer dan 700 kilometer stapelmuren een voorbeeld bij uitstek van dit ongelooflijke aanpassingsvermogen. De berg wordt een verticale tuin, met de geur van hectares wijnranken. De terrassen worden hier – net als in Val di Non – pastini genoemd, een dialectterm die waarschijnlijk is afgeleid van het Latijnse pastinum, een landbouwwerktuig dat lijkt op een houweel en dat wordt gebruikt om de grond te bewerken. 

De lokale gemeenschap, die zich bewust is van de enorme culturele, landschappelijke en ecologische waarde van deze landelijke architectuur, heeft besloten de eeuwenoude kennis en inspanning niet door de tijd te laten uitwissen: naast de boeren zijn tegenwoordig vrijwilligers, verenigingen en overheidsinstanties actief betrokken bij de werkzaamheden. De voorgestelde initiatieven zijn talrijk: culturele trajecten, cursussen voor scholen en toeristen, of netwerken van familiewijnhuizen zoals Cembrani DOC die samenwerken om het gebied, de mensen en de lokale producten te bevorderen. De architectuur, bebouwing en cultuur van de pastini zijn een traditie en een keuze voor de toekomst.

Bouw, ecologie, vruchtbaarheid

Op het eerste gezicht lijken stapelmuren eenvoudige functionele elementen: ze dienen om land te ondersteunen, vorm te geven aan de hellingen en velden af te bakenen. Maar stapelmuren brengen landbouw, landschap, biodiversiteit en lokale cultuur samen. Het zijn ecosystemen in het klein, waar natuur en mens naast elkaar bestaan en elkaar ondersteunen: insecten, reptielen en amfibieën vinden onderdak in deze veilige microhabitats terwijl ze deze tegelijkertijd schoon en levend houden. 

Stapelmuren houden de grond vast zonder hem af te dichten en spelen daarom een belangrijke rol in het voorkomen van grondverschuivingen en erosie. Door vocht vast te houden, in een omgeving die steeds meer wordt geteisterd door de opwarming van de aarde, creëren ze ook microklimatologische omstandigheden die droogte helpen bestrijden en de landbouw beschermen.

Een hoogtechnologische toekomst

De geschiedenis van de stapelmuur blijft zich ontwikkelen. In 2013 werd de Scuola Trentina della Pietra a Secco, de school van de stapelmuren, opgericht door de Accademia della Montagna, die praktische cursussen en patenten aanbiedt voor het opleiden van professionals, ambachtslieden en exploitanten van het platteland die zich bezighouden met de restauratie en het onderhoud van deze structuren. 

Dankzij de samenwerking met de Fondazione Mach, de gemeenschappen  van de vallei, en de provincies wordt oude kennis nu aangevuld met geavanceerde technieken zoals drones, GIS en satellietkartering, die worden gebruikt om de stabiliteit en degradatie van de muren te monitoren. Aanbestedingen op provinciaal niveau en steunprogramma’s voor boeren die stapelmuren herstellen, getuigen van de inzet van de instellingen voor duurzame landbouw en de bescherming van de biodiversiteit, terwijl draagbare didactische kits zoals de ‘Petra box’ het onderwijs op scholen en in gemeenschappen bevorderen door praktisch handmatig werk en computertechnologie te verenigen. 

In het tijdperk van climate-smart agriculture bevestigen stapelmuren zich als symbolen van veerkracht, die laten zien hoe moderne technologieën voorouderlijke kennis kunnen versterken en verbeteren om de uitdagingen van het heden op een proactieve en synergetische manier het hoofd te bieden. 

Een existentieel model

Ik ben er. Dit is wat een goed onderhouden stapelmuur zegt. Het is een levende erfenis, een teken van een bewoond landschap, van een land waar geleefd wordt en dat nooit verlaten is. 

In 2018 heeft UNESCO de kunst van de stapelmuren als immaterieel erfgoed van de mensheid erkend. Voor Trentino betekent deze erkenning een hulde aan het verleden, maar vooral een motivatie voor het heden. In een wereld die steeds meer naar wegwerpconsumptie neigt, waar alles de tijd van een klik of een mode duurt, herinneren deze evenwichtige stenen, die verbonden zijn met elkaar en met de wereld waarvan ze deel uitmaken, ons eraan hoe sterk de kracht van banden is. Ze nodigen ons uit om een stapje terug te doen, om te verzorgen, om alleen te bouwen wat we met constante aandacht kunnen koesteren. 

In een maatschappij die vaak het vergankelijke en het vervangbare verheerlijkt, staan stapelmuren symbool voor weerstand, voor harmonie tussen mens en natuur, voor harmonie met de ritmes van de aarde.

Het gaat om een model dat traagheid omarmt, niet als een beperking, maar als een hulpbron. Het is een manier van leven die de waarde van geduld en zorg erkent. Het zijn stenen die spreken van allianties en mogelijkheden, van passie en vindingrijkheid. Zij herinneren ons eraan dat een gebaar van liefde alleen de moeite waard is als het na verloop van tijd herhaald wordt, met een ritueel dat zich voortdurend vernieuwt, met eenvoud en durf.